Antik Çağın İzinde: Artake, Arteka ve Arteceon

Erdek ve çevresi, antik çağlardan itibaren önemli yerleşimlere ev sahipliği yapmıştır. Kyzikos antik kentinin bulunduğu Kapıdağ coğrafyası, deniz ticareti, tarımsal üretim ve kültürel etkileşim bakımından stratejik bir merkez olmuştur.

Antik kaynaklarda bugün Zeytinli Ada olarak bildiğimiz ada için Arteka, Artake ve Arteceon isimleriyle karşılaşıyoruz. Strabon, Geographika adlı eserinin XII. kitabında Kyzikos çevresindeki Artake Dağı ve Arteka adacığından söz eder. Plinius da Naturalis Historia adlı eserinde bölgedeki adalar arasında Artaceon adını anar. Bu kayıtlar, Zeytinli Ada’nın antik coğrafyadaki köklü yerini anlamamız açısından temel referanslardır.

Bir Adanın Sakladığı Tarih

Zeytinli Ada’nın tarihsel önemini ortaya koyan en kapsamlı çalışmalar, 2006–2016 yılları arasında gerçekleştirilen arkeolojik kazılardır. Bu çalışmalar sırasında Meryem Ana Manastırı, kiliseler, şapeller, vaftizhane ve günlük yaşama ilişkin çeşitli yapılar ortaya çıkarılmıştır. Kazılarda ele geçirilen arkeolojik buluntular, adanın özellikle Erken Bizans döneminde önemli bir dini ve sosyal merkez olduğunu açıkça göstermektedir.

Arkeolojik bulgular, adadaki manastır yerleşiminin geçmişinin MS 4. yüzyıla kadar uzandığını ve çeşitli mimari revizyonlarla 14. yüzyıla kadar aktif biçimde kullanıldığını kanıtlamaktadır. Özellikle Meryem Ana Kilisesi ve vaftizhanesi, Bizans dönemi inanç mimarisi açısından kritik bir konuma sahiptir.

Adanın dikkat çekici unsurlarından bir diğeri ise Büyük ve Küçük Ayazma olarak bilinen tatlı su kaynaklarıdır. Hristiyanlık geleneğinde kutsal kabul edilen bu sular, adanın manevi yaşamında belirleyici olmuştur. Aziz Tryphonos ile ilişkilendirilen inançlar ve kilisede ortaya çıkarılan Grekçe yazıt da bu zengin geçmişin somut izleri arasındadır.

Ünlü seyyah Evliya Çelebi’nin 1639 yılındaki Erdek ziyaretinde ada çevresindeki şifalı sıcak su kaynağından bahsetmesi, bölgenin eşsiz jeotermal ve doğal karakterinin yüzyıllardır farkında olunduğunu belgeler.

Zeytinin Tarihinden Terra Arteka’ya

Zeytin ağacı, Akdeniz havzasında binlerce yıldır insan yaşamının vazgeçilmez bir parçasıdır. Beslenmeden aydınlatmaya, ticaretten gündelik ritüellere kadar uzanan zeytinyağı, antik medeniyetlerin hem ekonomik hem de ruhsal omurgasını oluşturmuştur.

Kapıdağ ve Erdek coğrafyasının kimliği de bu zeytin mirasıyla şekillenmiştir. Antik Arteka ve Kyzikos çevresinde zeytinciliğin birincil ekonomik faaliyet olduğu bilinir. Bu topraklarda zeytin, sadece bir mahsul değil; nesilden nesle aktarılan bir üretim disiplini, doğayla kurulan kadim bir dengedir.

“Bir zeytinyağının hikâyesi yalnızca hasat anıyla, sıkım tekniğiyle ya da kimyasal analiz değerleriyle sınırlı değildir; o zeytinin beslendiği toprağın iklimi, tarihi ve kültürel birikimi de o şişenin ayrılmaz bir bileşenidir.”

Terra Arteka isminin kökleri de bu tarihsel bağdan besleniyor:

Erdek’in antik coğrafyasında karşımıza çıkan Artake ve Arteka isimleri, üzerinde nefes aldığımız ve üretim yaptığımız toprakların hafızasına açılan bir kapıdır. Terra, Latince “toprak” anlamına gelir. Arteka ise antik çağların mirasını onurlandıran, Erdek ve Kapıdağ’a olan aidiyetimizi simgeleyen kadim bir imzadır.

Bugün Zeytinli Ada’ya baktığımızda sahildeki küçük bir kaya parçasından çok daha fazlasını görüyoruz; antik çağlardan Bizans’a, Osmanlı’dan cumhuriyete uzanan derin bir zeytin hafızasını soluyoruz. Bizim için Kapıdağ sadece zeytin yetiştirdiğimiz bir arazi değil; toprağına, rüzgarına ve tarihine sadakatle bağlı olduğumuz bir yaşam alanıdır.

Çünkü bazı hikâyeler bir zeytin fidanıyla başlar ve binlerce yıl boyunca kök salmaya devam eder.

Terra Arteka – Toprağın Sanatı, Bilimin Rehberliği.